Dastavej - दस्तावेज़ | मोडी लिपी

आमचे सर्व क्लायंट्स, सहकारी आणि हितचिंतकांना दीपावलीच्या हार्दिक शुभेच्छा!

प्रशासकीय, कायदेविषयक, वैद्यकीय, महसूल, शैक्षणिक, अभियांत्रिकी अशा विविध विषयातील "इंग्रजी मजकुराचा मराठीमध्ये तसेच मराठी मजकुराचा इंग्रजीमध्ये अनुवाद" करू शकणाऱ्या अनुवादकांची मानधन तत्त्वावर नामिका तयार करावयाची आहे. त्यासाठी मोडी मजकुराचा इंग्रजी व मराठीमध्ये अनुवाद, इंग्रजीतून मराठीमध्ये तसेच मराठीतून इंग्रजीमध्ये अनुवाद करू शकणाऱ्या अनुवादकांकडून अर्ज मागविण्यात येत आहेत. याबाबतच्या अटी, शर्ती व इतर सविस्तर माहिती खालील फोटोमध्ये दिलेली आहे. तसेच, भाषा संचालनालयाच्या https://directorate.marathi.gov.in/ या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. संबंधितांनी मूळ प्रमाणपत्रांच्या साक्षांकित प्रतीसह अर्ज भाषा संचालनालय, नवीन प्रशासकीय इमारत, ५ वा मजला, वांद्रे (पूर्व), मुंबई- ४०००५१ या पत्त्यावर १७ ऑक्टोबर २०२५ पर्यंत पाठवावीत, असे आवाहन करण्यात येतआहे.

Abstract This paper examines a paleographic challenge in Modi script, where the fluidity of handwriting often blurs the distinction between characters. By analyzing an example in which the consonant kha is rendered almost identically to the vowel ā, the study highlights how scribal inconsistencies complicate interpretation. Such confusion demonstrates the need for readers to rely not only on graphic comparison within a manuscript but also on contextual knowledge of Marathi vocabulary. The analysis underscores the importance of cross-referencing, linguistic intuition, and paleographic expertise when deciphering Modi documents. 👉 Click here to download the full research paper (PDF) — Karai, Kanchan Modi Script Transliterator & Researcher Citation Note: Readers and researchers are requested to cite this work as indicated below when referring to it in their publications. Suggested Citation (APA): Karai, Kanchan. (2025). Paleographic Perspectives on Modi Script: Part 1 – Scr...

Why Proficiency in Marathi is Crucial for Transliteration from Modi Script to Devanagari? In an original Modi-script document, a misplaced anusvāra (dot) above a letter can completely change a word’s meaning. In this case, the anusvāra was placed over the letter “dha,” but the word sabadhṃ doesn’t exist in Marathi. This means the intended word could only be sabanhd (entire/whole) or sambandh (relation). The choice narrows down — but the surrounding context decides the winner. Here, the text revealed that the sentence should read: “Since the land was whole, boundaries were not given” (जमीन सबंध असल्यामुळें चतु:सीमा दिल्या नाहीत). The correct placement of the anusvāra is above the letter “b.” #modiscript #modi_script #मोडीलिपी #मोडी_लिपी #modiscriptonline

महाराष्ट्र राज्यातील शासकीय कार्यालयात मोठ्या प्रमाणात मोडी लिपीतील महत्वाचे अभिलेख आहेत. सदर अभिलेख वाचण्यासाठी वाचक निर्माण करण्याच्या दृष्टीकोनातून तसेच भारतीय ऐतिहासिक कागदपत्र आयोग, नवी दिल्ली यांच्या ४६ व्या अधिवेशनातील ठराव क्रमांक ७ नुसार पुराभिलेख संचालनालयामार्फत मोडी लिपी प्रशिक्षण वर्ग योजना कायमस्वरुपी राबविण्यासाठी दि.२९ जुलै, २०२४ च्या शासन निर्णयान्वये नागपूर, अमरावती, नाशिक, छत्रपती संभाजीनगर, पुणे, कोकण १ व कोकण २ ह्या सात महसूली विभागांमध्ये प्रत्येकी १ याप्रमाणे प्रत्येक आर्थिक वर्षात जास्तीत जास्त ७ प्रशिक्षण शिबीरे आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. हे प्रशिक्षण प्रत्यक्ष घेतले जाते, ऑनलाईन नाही . प्रशिक्षण आयोजित करण्याचा दिनांक निश्चित झाला की उपरोल्लेखित सात विभागांमधील केंद्रांचे स्थळ, पत्ता इ. माहिती प्रसारीत करण्यात येते. प्रत्येक केंद्रावरील प्रशिक्षणांर्थींच्या आसनसंख्या मर्यादेमध्ये फरक असू शकतो. प्रशिक्षणाचे स्वरुप व विवरण पुढीलप्रमाणे: कालावधी: १०+१ (दहा दिवस प्रशिक्षण आणि अकराव्या दिवशी परीक्षा). वेळ: २ ते ४ तास शुल्क:: विद्यार्थ्यांसाठ...

I feel honoured to be the first Modi script scholar to provide data for testing the world’s first AI model that can transliterate historical Modi script documents into Devanagari. This AI model has been developed by the IIT Roorkee. The co-first authors are Harshal Kausadikar and Tanvi Kale. The contributing author is Onkar Susladkar from Yellow.AI and this project was led by Prof. Sparsh Mittal from the Indian Institute of Technology, Roorkee. While human oversight and discretion are essential in evaluating the transliterations produced by this model, it is my personal opinion that, with further development, this model will hold significant potential to expedite the process of transliterating historical documents written in the Modi script into Devanagari. Heartfelt congratulations to the entire team on the successful launch of MoScNet and on being acknowledged in the research paper. I am truly proud to have contributed to this historic initiative.

हर्षल, तन्वी आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी मिळून तयार केलेले हे जगातील पहिले कृत्रिम बुद्धीमत्तेचे मॉडेल आहे ज्याने मोडी लिपीचे देवनागरीकरण शक्य झाले आणि त्यांच्या ह्या संशोधनात मला सहभाग देता आला ही माझ्याकरता नुसतीच आनंदाची नाही तर अभिमानाची गोष्ट आहे. ************* साधारण १५-१६ वर्षांपूर्वी जेव्हा मोडी लिपीतल्या अभिलेखांच्या देवनागरीकरणासाठी OCR असलं पाहिजे हा विचार मांडला गेला तेव्हा ती कल्पना अशक्य कोटीतली वाटत होती. तसं वाटण्याचं कारण कोणत्याही मोडी अभ्यासकाला अगदी सहज कळण्यारखं आहे. जितकी मोडी कागदपत्रे तितकेच हस्ताक्षराचे नमुने. एक कागद लिप्यंतर केला म्हणजे आपल्याला मोडी लिपी कळते अश्या आनंदात असताना दुसरा मोडी कागद समोर येतो, तो आपल्या लिप्यंतराच्या ज्ञानाला आव्हान देण्यासाठीच! आधीच मोडी लिपीला भूत लिपी, पिशाच्च लिपी अशी नावं पडलेली. त्यात ती तत्कालिन लेखनिकांच्या शैलीमुळे दुर्बोध आणि कुरूप असल्याच्या अपसमजांत अडकलेली. अशी ही सुंदर, प्रवाही पण चंचला मोडी लिपी एखाद्या तांत्रिक करामतीने देवनागरीत उलगडू लागेल ही शक्यता धूसर वाटत असतानाच कृत्रिम बुद्धीमत्तेच्या रुपाने जणू एक अदृश्य...

This is the last lot of Transliteration for May 2024. It has Kunbi records of an entire village, two caste validity records with a Notary and two property documents. All will be sent by the Speed post. मे २०२४ मधील लिप्यंतरणाचा हा शेवटचा गठ्ठा आहे. यात एका संपूर्ण गावाच्या कुणबी नोंदी, दोन जात वैधता नोंदी नोटरीसह आणि दोन मालमत्तेच्या कागदपत्रांचा समावेश आहे. सर्व लिप्यंतरीत कागदपत्रे स्पीड पोस्टद्वारे पाठवली जातील.

मोडी वाचक दिवसाला २५०० ते ३००० पाने तपासू शकतील ही अशक्य कोटीतील गोष्ट आहेच पण ज्या प्रकारचे कागद त्यांच्यासमोर वाचनाकरता आहेत, ते पाहाता त्यांच्या शारिरीक आणि मानसिक आरोग्यावर किती परिणाम होत असेल ह्याचा विचार केला जात नाही हे उघड आहे. शंभर-दीडशे वर्षे धुळीच्या आवरणाखाली लपलेले कागद उलगडताना, जीर्ण पानांच्या तुकड्यांमधून नाका-तोंडात गेलेल्या धुळीमुळे श्वासोच्छवासावर झालेला परिणाम, भिंगातून मोठ्या आकारात पाहिले तरी न कळणारे गुंतागुंतीचे अक्षर सतत वाचताना डोळ्यांवर येणारा ताण, जन्म-मृत्यू नोंदींमधील शेऱ्याचा तपशील वाचून होणारी मनाची विषण्ण अवस्था, आणि सतत एका जागी बसून राहिल्यामुळे आखडणारे स्नायू ह्या सर्व अडथळ्यांवर मात करून जर मोडी वाचक अहोरात्र काम करत असतील तर त्यांनी वाढवून मागितलेल्या मानधनाच्या मागणीवर विचार व्हायला हवा. मान्य केलेले मानधनही त्यांना वेळेवर मिळत नसेल तर त्यांनी नवीन काम स्विकारण्यासाठी उत्साह कुठून आणि कसा आणायचा?

ठाणे जिल्ह्यातील १४ गांवांमधील कुणबी नोंदींचे लिप्यंतर केले. इतर जिल्ह्यांमधील गावांच्या कुणबी नोंदीचे कामदेखील सुरू आहे.

आज साताऱ्यातील अटके गावच्या एका शेतकरी बंधूंनी पत्र पाठवलं आहे. Modi Script Online ह्या चॅनलवरील व्हिडिओ पाहून ते एका महिनाभऱ्यात मोडी लिहायला शिकले. अक्षरांचा सराव केल्यावर त्यांनी घरातील व्यक्तींची नावे, भाज्यांची नावे, वर्तमानपत्रातील ओळी लिहिण्याचा सरावदेखील केला. त्यांच्या लेखनात काही त्रुटी अवश्य आहेत पण सात-आठ ओळींचं एक पत्र लिहिण्याइतका आत्मविश्वास त्यांच्यात आला. त्यांच्या पत्राचं सर्वांना वाचण्यायोग्य असं देवनागरी लिप्यंतर सोबत देत आहे. ज्याप्रकारे मन लावून ते अभ्यास करत आहेत ते पाहता येत्या काही महिन्यांत त्यांच्याकडील जुने दस्तऐवज वाचण्याइतके तरबेज ते नक्कीच होतील. मोडी लिपीच्या अभ्यासाकरीता त्यांना भरभरून शुभेच्छा! 🌹

माझ्याकडे सध्या मोडी लिपीत असलेल्या कुणबी-मराठा नोंदी तपासून त्यांचे लिप्यंतर करण्याचे काम सुरू आहे. ह्या कामासाठी कमीत कमी शुल्क आकारुन केले जात आहे. जर कोणाला आपले नोंदणी बुक देवनागरी मराठीमध्ये भाषांतर (लिप्यंतर) करून हवे असेल तर सर्वप्रथम PDF तयार करा आणि मला Whatsapp वर पाठवा. PDF कशी तयार करायची इ. सर्व माहिती वर दिलेली आहे.

‘कुणबी हा शब्द आमच्या कागदपत्रांतून शोधून द्या’ अशी विचारणा वारंवार फोन, WhatsApp वर होत आहे. केवळ एका शब्द शोधून काढण्यासाठी एकाच व्यक्तीचे १०-१५ कागद वेळेअभावी पहाणे शक्य होत नाही आणि गरवंतांना आपण वेळेवर मदत करु शकत नाही ह्याचंही वाईट वाटतं. म्हणून ही अल्पशी मदत आपल्या कागदपत्रांमधून हा शब्द शोधून काढायचा असतो त्यांच्यासाठी. सोबतच्या फोटोमध्ये डाव्या बाजूला प्रत्यक्ष मोडी कागदपत्रांमधील ‘कुणबी’ हा शब्द कसा दिसतो ते चार वेळा दाखवले आहे. त्यावरुन आपल्या कागदपत्रांमध्ये ह्या शब्दाचा शोध घेता येईल. हा शोध सोपा व्हावा म्हणून आणखी एक टीप: कागदपत्रांमध्ये शक्यतो व्यक्तींची नावे जिथे लिहिलेली असतात तिथेच पुढे त्या व्यक्तीच्या जातीचा, वयाचा व व्यवसाय/नोकरीचा उल्लेख केलेला असतो. ह्याचसोबत आणखी एक सल्ला द्यावासा वाटतो की घरात खूप मोडी कागदपत्रे असतील तर स्वत: मोडी शिका आणि ते कागद वाचण्याचा प्रयत्न करा. नक्की जमेल.

आधीच मोडी ही भरभर लिहिता येण्यासाठी तयार केलेली लिपी आहे. त्यात स्वत:च्या शैलीमुळे लेखनिक नवीन वाचकांसाठी एक-एक आव्हानच उभं करत असतात. पहिल्या वाचनात हा शब्द ‘पचजाग’ असा वाचला जाईल. अगदीच संशयाला वाव नको म्हणून ‘पचनाग, पचफग’ असंही वाचन केलं जाईल. पण मूळ मोडी शब्द आहे - पच्याग. पंचांग हा शब्द पंच्यांग असा लिहिण्याच्या प्रयत्नात लेखनिकांनी शब्दातले दोन अनुस्वार वगळले आहेतच पण ‘या’ ह्या अक्षराचं रुप किती बदललं आहे पहा. मोडीचा अभ्यास करताना शिकलेली अक्षरं आणि प्रत्यक्ष कागदपत्रांमधील अक्षरांमध्ये काय फरक असतो हे वाचनाचा सराव करतानाच कळतं.

संदर्भाने वाचन करणे योग्य कसे ठरते हे दाखवणारा आणखी एक नमुना.  लाल चौकटीने दर्शविलेलं हे मोडी अक्षर आहे ‘कृ’. प्रत्यक्ष शब्द ‘विक्रीत’ असा आहे . त्यामुळे ‘क्री’ ह्या अक्षरासाठी  ‘  ’ अश्या प्रकारे मोडीत लिहिले जाणे अपेक्षित आहे. पण एक-दोन अपवाद वगळता सर्वच मोडी लेखनिक ‘क्री’ लिहिताना लाल चौकटीत दर्शविल्याप्रमाणे लिहितात. मोडी वाचकाने हे लक्षात ठेवायचं आहे कि वाचन व लिप्यंतर करताना ह्या अक्षराचं लिप्यंतर क्री असंच करायचं आहे . अन्यथा शब्दाचा अर्थ विक्रीत ऐवजी विकृत असा होईल. 

हे काय लिहिलेले असावे? पावगी पटा ग्वाले नंबर? कि आणखी काही?

प्राचीन हस्तलिखितांचे किंवा घरातील जुन्या कागदपत्रांचे जतन ही निरंतर चालणारी प्रक्रिया आहे. कितीही सांभाळली तरी काळाचा प्रभाव कागदासारख्या नाशिवंत वस्तूवर होणार हे नक्की! आपल्या भावी पिढ्यांसाठी ही जुनी कागदपत्रे इतिहासाचे साक्षीदार म्हणून जपून ठेवायची असतील तर सर्वप्रथम ह्या कागदपत्रांची डिजिटल कॉपी करणे अनिवार्य आहे. स्कॅनिंग: चांगल्या ऑफिस स्कॅनरवर किंवा झेरॉक्सवाल्यांकडे कागदपत्रे स्कॅन करून मिळतात. हल्ली स्मार्टफोनकरीता देखील स्कॅनिंगची अ‍ॅप्स उपलब्ध आहेत; पण त्याचे काही तोटे आहेत. स्मार्टफोनच्या कॅमेऱ्याचे MP जितके असतात तितकीच क्षमता स्कॅनिंग अ‍ॅपची असते हे लक्षात असू द्या. स्मार्टफोनवर फोटो किंवा स्कॅनिंग करताना हात थरथरला तर त्याच्या परिणाम म्हणून फोटो/इमेज निकृष्ट दर्जाच्या येतात. तसेच, स्कॅनिंग करण्यासाठी फोन कोणत्या कोनात, दिशेत धरावा ह्याचे योग्य ज्ञान नसल्यास चुकीच्या पद्धतीने काढलेले फोटो किंवा इमेजेस निरुपयोगी ठरतात म्हणून झेरॉक्सवाल्यांकडून स्कॅन करून घेणे उपयुक्त किंवा साध्या स्कॅनरचा वापर करण्याइतपत कागदपत्रे लहान आकाराची नसतील तर पुराभिलेखागारांकडे मोठे स्कॅनर्स...

सर्वसाधारणपणे, करारपत्र किंवा धनादेशात रकमेचे अंक आधी लिहिले जातात आणि त्यानंतर तेच आकडे अक्षरांमध्ये लिहून अंकात लिहिलेली रक्कम योग्य असल्याबद्दल पुष्टीकरण केलं जातं. त्यासाठी ‘अक्षरी’ हा शब्द वापरून मगच पुढे अक्षरी रक्कम लिहिली जाते. पण ह्या मोडी दस्तऐवजात मात्र नेमका उलट प्रकार केलेला आहे.आधी रकमेचे आकडे अक्षरांमध्ये लिहिले आहेत आणि मग ‘अंकी’ असं लिहून रकम अंकांमध्ये लिहिली आहे.

मोडी लिपी शिकताना आरंभी भरपूर लेखन सरावाची आवश्यकता असते. आज हस्ताक्षर दिनाच्या निमित्ताने माझ्या सराव वहीचा हा व्हिडिओ.

लिप्यंतरासाठी येणाऱ्या दस्तऐवजांमध्ये कधी-कधी असे योगायोगदेखील आढळतात. आज ख्रिस्ती दिनर्शिकेनुसार तारीख आहे २१ जानेवारी २०२२ आणि हा दस्तऐवजदेखील २१ जानेवारीलाच लिहिला गेला होता. आज ह्या दस्तऐवजाला बरोबर ९७ वर्षे पूर्ण झाली.